Szerszeń azjatycki, gniazdo i para wodna. Wyścig rozgrywa się przed jesienią

Pracownicy niemieckiej firmy nie wchodzą na drzewo. Stoją na ziemi i wysuwają w górę teleskopowe lance, aż końcówka dotknie papierowej kuli zawieszonej w koronie. Nakłuwają gniazdo, wdmuchują do środka gorącą parę wodną i po 20-25 sekundach jest po wszystkim: owady w środku zostają, mówiąc wprost, ugotowane. „Kronen Zeitung” pisała, że tę firmę sprowadzano do Austrii, gdzie znaleziono już kilka gniazd szerszenia azjatyckiego. Metoda daje owadom najszybszą możliwą śmierć, a ludziom bezpieczną odległość od rozdrażnionej kolonii.

Brzmi to jak rozwiązanie problemu. Rozwiązuje jednak tylko ostatnie pół minuty historii, która zaczyna się dużo wcześniej. W Polsce właśnie się zaczęła.

Gość spod Krakowa

W październiku naukowcy ogłosili, że szerszeń żółtonogi, bo tak brzmi polska nazwa Vespa velutina, dotarł do Polski. Rozwinięte gniazdo znaleziono w Wielkiej Wsi pod Krakowem. Pojedyncze osobniki pojawiły się też w pasiece Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, choć tam gniazda dotąd nie wykryto.

Badaczy zaskoczyło samo miejsce. Gatunek jest w Europie od 2004 roku, kiedy zauważono go we Francji, i od tamtej pory przesuwa się na wschód przez kolejne kraje, m.in. Niemcy i Czechy. Najbliższe polskiej granicy stanowisko leżało w Opawie, więc pierwszego szerszenia spodziewano się raczej na Śląsku, a nie w Małopolsce. Dr Łukasz Nicewicz z Uniwersytetu Śląskiego mówił PAP, że eksperci podejrzewają więcej stanowisk, niż udało się potwierdzić. Skąd owady przyleciały, mają pokazać badania genetyczne kilkunastu złapanych osobników.

Rozpoznać intruza nie jest trudno, jeśli wiadomo, na co patrzeć. Dorosłe osobniki złapane do badań mierzyły około 2,5 cm, są więc nieco mniejsze od rodzimego szerszenia europejskiego. Tułów i większość odwłoka mają czarne, z żółtopomarańczowym pasem i końcówką w tym samym kolorze, a na głowie, między oczami, pomarańczową plamkę. Najbardziej rzucają się w oczy nogi, których trzy ostatnie człony są żółte. Stąd polska nazwa.

Polowanie przed ulem

Pszczelarze boją się go z prostego powodu. Szerszeń potrzebuje białka, a najłatwiej znajduje je w pszczołach, które według słowackich entomologów stanowią 80 proc. jego pożywienia. Nie musi przy tym wchodzić do ula. Zawisa w powietrzu przed wlotem i łapie robotnice w locie, kiedy wracają z pokarmem. Pszczoły w końcu przestają wylatywać, rodzina słabnie i może umrzeć z głodu, a w ten sposób szerszenie potrafią doprowadzić do wyginięcia całych rodzin pszczelich. Gatunek niszczy też owoce i winnice, a dla osób uczulonych na jad owadów błonkoskrzydłych jest po prostu niebezpieczny.

Czytaj teżNASA szuka ludzi do bazy na Księżycu. Nabór astronautów i Moon Base ChallengeLekarz z Ziemi odpowie za późno. NASA i Google uczą robota pomagać astronaucie przy USG

Z tego wynika cała strategia walki. Pułapki pomagają, ale słabo, i naukowcy są zgodni, że jedynym naprawdę skutecznym sposobem jest niszczenie gniazd. Żeby gniazdo zniszczyć, trzeba je jednak najpierw znaleźć.

Lekarz weterynarii Bartłomiej Molasy, doktorant Uniwersytetu Jagiellońskiego, opisuje dwa etapy życia kolonii. Wiosną szerszenie budują niewielkie gniazda w osłoniętych miejscach, na przykład pod zadaszeniami. Później przenoszą się wyżej i w koronach drzew zakładają duże, kuliste albo gruszkowate gniazda, w których żyje ponad tysiąc osobników. Wśród liści gołym okiem trudno je dostrzec. Poszukiwacze sięgają więc po kamery termowizyjne, bo gniazdo pełne owadów jest cieplejsze od otoczenia.

Trzy dni zamiast dwóch miesięcy

Ile znaczy sprawne szukanie, widać u sąsiadów. W październiku 2024 roku słowacka Państwowa Ochrona Przyrody usunęła pierwsze w tym kraju gniazdo, w miejscowości Palárikovo w powiecie Nowe Zamki. Wisiało na wysokości 20 metrów i miało około 80 cm średnicy. Rok wcześniej Węgrzy szukali gniazda w Budapeszcie przez dwa miesiące, a Słowakom zajęło to trzy dni. Naklejali znaczniki na schwytane szerszenie, śledzili ich tor lotu do domu i używali dronów. Samo gniazdo zlikwidowali w nocy, kiedy wszystkie owady wracają do środka. Do gniazda dotarli z drabin i drążków teleskopowych, a przez specjalne rurki podali środek zabijający kolonię.

Austriacka para i słowacka chemia to dwa sposoby na ten sam ostatni krok. O sukcesie decyduje jednak czas, a biologia tego gatunku sprawia, że działa on na niekorzyść ludzi.

Jesień to szczyt liczebności kolonii i według ekspertów najlepszy moment, by ją zniszczyć. To zarazem pora, kiedy gniazdo wypuszcza w świat swoją przyszłość. W dojrzałym gnieździe jest około 500 młodych matek, a każda z nich po przezimowaniu może założyć własną rodzinę i w ciągu roku złożyć do 15 tys. jaj. Niszczenie gniazda po wylocie matek przypomina więc gaszenie ogniska, z którego iskry już poleciały w suchą trawę.

Wiosna w Wielkiej Wsi

Gniazdo pod Krakowem zlikwidowano. Do Wielkiej Wsi miała przyjechać wyspecjalizowana ekipa z Francji, bo zadanie utrudniały wysokość i agresywność owadów. Dr Nicewicz nie ma jednak złudzeń: „Znaczna część młodych i płodnych matek już mogła opuścić gniazdo i zacząć szukać miejsc na zimowanie”. Jego zdaniem w okolicy Wielkiej Wsi należy się spodziewać co najmniej kilkudziesięciu nowych gniazd.

Słowacy patrzą na to spokojniej. Peter Fedor, dziekan Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie, opisuje tempo inwazji bez dramatyzmu: gatunek przesuwa się o dziesiątki, a czasem setki kilometrów rocznie. Kiedy pojawił się w Czechach i na Węgrzech, Słowacy czekali już tylko, aż dotrze do nich. „Nie trzeba go jednak demonizować, bo za kilka lat stanie się częścią naszej fauny” - mówi Fedor. Słowacja nie planuje więc wytępienia gatunku, chce jedynie łagodzić szkody.

Polska jest dziś tam, gdzie Słowacja była dwa lata temu. Ma pierwsze gniazdo i wie, że nie jest ono ostatnie. Dlatego naukowcy proszą o pomoc ludzi, którzy nie są entomologami. Podejrzane owady można zgłaszać do Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska, a zdjęcia i nagrania wrzucać do aplikacji iNaturalist. Lance z parą wodną zadziałają w 25 sekund, ale tylko wtedy, gdy ktoś wcześniej wskaże drzewo. Następna okazja nadejdzie wiosną, kiedy matki z Wielkiej Wsi zaczną budować pierwsze małe gniazda pod okapami.

Wpis z pasa „W ruchu”, 9 listopada 2026. Na zdjęciu: Szerszeń azjatycki (Vespa velutina nigrithorax) widziany od strony grzbietowej.