Wieś, która nic nie widziała. Holoubek wraca do zbrodni połanieckiej w HBO Max

W pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1976 roku, na drodze między Połańcem a wsią Zrębin, ludzie wracający z pasterki znaleźli pod kołami autobusu troje młodych ludzi: ciężarną kobietę, jej męża i jej nastoletniego brata. Świadków nie brakowało, a jednak wszyscy zgodnie twierdzili, że niczego nie widzieli. Oficjalnie był to wypadek. Matka zabitych, Zdzisława Kaleta, nigdy w to nie uwierzyła. Młody śledczy zaczął zadawać pytania, na które nikt we wsi nie chciał odpowiadać.

Tak zaczyna się „Wśród nocnej ciszy”, nowy serial Jana Holoubka, który od 13 listopada można oglądać w HBO Max. Ma sześć odcinków, kolejne będą wychodzić co tydzień. Zwrotu akcji w klasycznym sensie tu nie ma, bo zbrodnia połaniecka od dawna należy do najlepiej znanych spraw kryminalnych PRL. Tym, co Holoubka interesuje, jest coś innego: jak cała społeczność mogła przez długi czas trzymać wspólną wersję i dlaczego tak trudno było ją rozbić. Tytuł kolędy, śpiewanej tamtej nocy w kościele, brzmi zresztą jak oskarżenie. Cisza nie była nocna, tylko zbiorowa.

Dziesięć lat w szufladzie

Podstawą scenariusza jest reportaż Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”. Tytuł to formuła, którą przesłuchiwani mieszkańcy odmawiali składania zeznań. Łuka nie dopisywał bohaterom ocen, pozwalał, żeby to ich sposób mówienia i nieporadne próby tłumaczenia własnych decyzji odsłaniały świat, w którym żyli. Na ekran ta książka trafiła już raz: w 1988 roku Janusz Petelski nakręcił na jej podstawie film „Zmowa”.

Nowa adaptacja dojrzewała długo. Maciej Kowalewski napisał scenariusz wszystkich sześciu odcinków, pierwszy razem z Piotrem Konstantinowem, a piąty sam wyreżyserował. Bogumił Lipski, dyrektor działu fabularnego TVN i producent nadzorujący z ramienia HBO, opowiadał na premierze, że pierwsza wersja tekstu powstała ponad dziesięć lat temu. „Maciej miał w sobie tyle determinacji, żeby o tej historii nie zapomnieć” - mówił. I dorzucił zdanie, które dobrze streszcza ambicje całej produkcji: „To nie jest historia na binge-watching. To jest historia do przemyśleń”.

Stąd też umiar wobec makabry. Sceny zbrodni w serialu są, a finałowy, szósty odcinek należy do najbardziej drastycznych, ale środek ciężkości leży gdzie indziej. Nie w tym, co zrobiono na drodze pod Zrębinem, tylko w tym, co działo się potem w domach, w kościele i na przesłuchaniach.

Czytaj też„Lalka” wygrała rok w kinach. Film Kawalskiego wyprzedził nawet Spider-ManaAdam Driver kończy z Kylo Renem. „The Hunt for Ben Solo” nie powstanie

Sołtys, siostra i reszta wsi

W centrum tej układanki stoi sołtys Lech Wojda, grany przez Łukasza Simlata. To człowiek, który nie musi krzyczeć, żeby się go bano. Działa spokojem, ostentacyjną pobożnością i przekonaniem, że porządek, który sam ustanowił, waży więcej niż kodeks karny. Momentami przypomina przywódcę sekty, który religijnym językiem i rytuałem wzmacnia władzę nad sąsiadami. Obok niego jest siostra, Irena Karaś, w tej roli Justyna Wasilewska, znana z „Heweliusza”. Postać odpychająca, a przecież nie karykaturalna: kobieta, która doskonale wie, komu się podporządkować, kogo można upokorzyć i kiedy rodzinny interes każe porzucić wszelkie zasady.

Po drugiej stronie stoją ci, którzy chcą prawdy. Jędrzej Hycnar gra śledczego Henryka Maczka, którego sam opisywał jako milicjanta „w stylu amerykańskim”, czyli kogoś, kto idzie do przodu mimo oporu całej wsi. Tomasz Schuchardt jest prokuratorem Kiełczewskim, a Magdalena Biegańska gra Zdzisławę Kaletę. To prawdopodobnie najtrudniejsza rola w obsadzie, bo jej bohaterka istniała naprawdę i do końca życia chciała, żeby prawda o tamtej nocy wybrzmiała. Pojawia się też młody Wiesław Łuka, grany przez Michała Pawlika, więc reporter, którego książka stała się źródłem opowieści, sam staje się jej postacią.

Najwięcej dzieje się jednak w tłumie. Holoubek i Kowalewski nie robią z mieszkańców jednolitej masy bez sumienia. Jedni milczą ze strachu, inni dla pieniędzy, jeszcze inni z lojalności wobec rodziny, a część po prostu woli stać po stronie silniejszego. Prokurator i sędzia reprezentują państwo odległe i abstrakcyjne. Sołtys, ksiądz i krewni są tuż obok, codziennie, i to od nich zależy, czy komuś pomogą, czy go wykluczą. W takim świecie presja sąsiadów jest groźniejsza niż wyrok, a rodzina przestaje być schronieniem i staje się narzędziem kontroli.

Holoubek w rozmowie z eska.pl mówił, że właśnie to go pociąga: „Staram się nie przedstawiać w swoich produkcjach tych negatywnych postaci jako po prostu psychopatów, tylko szukam jakiegoś psychologicznego wytłumaczenia, dlaczego stało się tak jak się stało. Nie zawsze można znaleźć na to odpowiedź, ale warto jest grzebać”.

Trzecia narodowa trauma

To zdanie spina cały jego ostatni dorobek. Najpierw „Wielka woda”, czyli powódź z 1997 roku, potem „Heweliusz” o katastrofie promu, teraz Połaniec. Holoubek wybiera wydarzenia, które Polacy znają z grubsza i od dawna, więc fabułą nikogo nie zaskoczy. Rekonstruuje więc zależności między ludźmi: kto komu jest winien, kto z kim jest spokrewniony, kto ma władzę. Przy zbrodni połanieckiej ta metoda trafia na materiał wręcz dla niej stworzony, bo zmowa milczenia jest właśnie siecią takich zależności, tyle że zaciśniętą do granic.

Serial wyprodukowała Lulu Production na zlecenie TVN Warner Bros. Discovery, a za zdjęcia odpowiada Maciej Sobieraj. To one zbierają najwięcej pochwał. Po pokazach prasowych odbiór był wyjątkowo zgodny: Nikodem Pankowiak z Serialowa.pl nazwał „Wśród nocnej ciszy” wprost „najlepszym polskim serialem tego roku”, chwaląc m.in. pracę Sobieraja. Głosy krytyczne też się pojawiły. Justyna Miś z Interii uznała, że w trylogii Holoubka to tytuł najsłabszy, a niektóre sceny, jak biczowanie podczas modlitwy czy rekonstrukcja nocy z perspektywy ofiary, są jej zdaniem zbyt dosłowne. Trudno się dziwić, że zarzut dotyczy właśnie tych fragmentów: tam, gdzie serial na chwilę porzuca wieś i wraca na drogę, traci to, co w nim najmocniejsze.

A najmocniejsze jest pytanie, które pada w ostatnim odcinku. Prokurator pyta w nim śledczego, który doprowadził sprawę do sądu, czy czuje się usatysfakcjonowany. Pół wieku temu mogło paść w Połańcu dokładnie tak samo, i serial nie podsuwa na nie łatwej odpowiedzi. Widzowie usłyszą je za pięć tygodni, gdy w HBO Max pojawi się szósty, ostatni odcinek.

Wpis z pasa „W ruchu”, 13 listopada 2026. Na zdjęciu: Jan Holoubek, portret z czerwca 2021 roku.