Nazwał muzykę przyszłości. Juan Atkins nie zdążył zagrać ostatniego seta

W sobotę 31 października w Mexico City, w klubie Yu Yu Cine Club, wieczór miał zagrać Juan Atkins. Na plakacie stało jedno nazwisko i nic więcej nie było trzeba, bo ten człowiek wymyślił słowo, którym klub opisywał swoją muzykę. Do występu nie doszło. Atkinsa znaleziono nieprzytomnego w pokoju hotelowym, przewieziono do szpitala i tam stwierdzono zgon. Klub odwołał imprezę, zanim ktokolwiek ogłosił, co się stało. Dzień później śmierć potwierdziła jego agencja Greensmith Artists. Miał 64 lata. Przyczyny nikt oficjalnie nie podał. „Detroit Free Press” pisze, że od kilku lat zmagał się z powikłaniami cukrzycy.

Derrick May, przyjaciel jeszcze z gimnazjum, nagrał krótkie wideo na Instagram. „Nigdy się nie skarżył. Latami nie wspominał, jak bardzo jest chory” - mówi w nim. Atkins grał do końca: w ostatnich dwóch latach w klubach od Nowego Jorku po Berlin, na Movement w Detroit, na Dekmantelu w Amsterdamie, na angielskim Houghton. Na grudzień miał termin w Houston.

To była kariera trwająca ponad 45 lat i od początku do końca zbudowana na jednym paradoksie. Muzyka wymyślona przez czarnych nastolatków z przedmieść Detroit, miasta samochodów, zdobyła świat, ale najpierw musiała popłynąć przez ocean, żeby ktoś potraktował ją poważnie.

Lekcja przyszłości

Atkins urodził się w 1962 roku w Detroit, a po rozwodzie rodziców trafił do Belleville, małego miasteczka pod miastem. Grał na gitarze i basie w zespołach funkowych, a jako piętnastolatek kupił swój pierwszy syntezator, Korga MS-10. W gimnazjum poznał Derricka Maya i Kevina Saundersona. Trójka dzieliła się sprzętem, pokojami do nagrywania i robotą przy płytach. Świat poznał ich później jako Belleville Three.

Resztę zrobiło radio. Od 1977 roku na falach WGPR nadawał The Electrifying Mojo, didżej, który puszczał obok siebie Prince'a, Parliament-Funkadelic, The B-52's i niemiecki Kraftwerk, często całe płyty bez przerywania. „Tam pierwszy raz usłyszałem Kraftwerk” - wspominał Atkins w wywiadzie z 2024 roku, wymieniając „Die Roboter” i „Trans-Europe Express”. W Detroit, gdzie ludzie przez dekady stali przy taśmie montażowej, piosenka o robotach z Düsseldorfu brzmiała zaskakująco swojsko.

Drugim źródłem była szkoła. Atkins chodził na zajęcia z „Future Studies”, czyli z myślenia o przyszłości, i trafił na książki Alvina Tofflera, najpierw „Szok przyszłości”, potem „Trzecią falę”. „Toffler opisał przejście od społeczeństwa przemysłowego do technologicznego” - tłumaczył po latach. Z tych lektur wziął słowa-hybrydy, które brzmiały jak z instrukcji obsługi robota: Cybotron, Metroplex. Sam podkreślał, że książka była natchnieniem, a nie programem do wykonania.

Klub w skarbcu

W 1980 roku Atkins założył z Richardem „3070” Davisem duet Cybotron. Mieli automat perkusyjny Roland TR-808 i syntezatory, a w głowie miasto przyszłości. Pierwszy singiel, „Alleys of Your Mind” z 1981 roku, wydali sami, we własnej firmie Deep Space Records. Pomógł im Mojo, który puszczał ich nagrania. W 1983 roku przyszło „Clear”, wydane już przez kalifornijską wytwórnię Fantasy. Sprzedało się w około 50 tys. egzemplarzy, a ponad dwie dekady później Missy Elliott zbudowała na nim „Lose Control”, które w 2005 roku doszło do trzeciego miejsca listy Billboardu.

Czytaj teżPięć miliardów dla piosenki z salonu mamy. „Sweater Weather” wygrał, bo nie był hitemNie żyje Tomasz „Demolka” Molka. Perkusista, który trzymał NoNe przy życiu

W 1985 roku Cybotron się rozpadł, bo wspólnicy przestali się dogadywać co do kierunku. Atkins założył wytwórnię Metroplex i zaczął nagrywać sam jako Model 500. Pierwszy był „No UFO's”, numer, który po latach „Rolling Stone” umieścił na liście 200 najlepszych utworów tanecznych wszech czasów. Ta płyta, chłodna i rozkołysana zarazem, poniosła brzmienie Detroit przez Atlantyk.

Bo w Ameryce ta muzyka grała na marginesie. Derrick May opisał ją kiedyś jako „kompletną pomyłkę”, coś, jak gdyby George Clinton i Kraftwerk utknęli w windzie, mając do towarzystwa tylko sekwencer. W Wielkiej Brytanii, gdzie wtedy rządziły kompilacje, ktoś wreszcie usłyszał w niej coś więcej. W 1988 roku w Birmingham Neil Rushton i May złożyli płytę „Techno! The New Dance Sound of Detroit”. Atkins dał na nią utwór „Techno Music”. Od tej chwili gatunek miał nazwę. „Nikt nie nazywał tego techno, dopóki on tak tego nie nazwał” - mówi „Detroit News” Jason Huvaere z Paxahau, firmy, która organizuje festiwal Movement.

Potem przyszedł Berlin. W marcu 1991 roku, niecałe półtora roku po upadku muru, Dimitri Hegemann otworzył Tresor w skarbcach dawnego domu towarowego Wertheim przy Leipziger Strasse, we wschodniej części miasta, tuż obok pustego wtedy Potsdamer Platz. Jesienią ruszyła wytwórnia Tresor Records, a jej pierwszą płytą był „X-101” - projekt Underground Resistance, drugiej fali z Detroit, w której grali Jeff Mills, Mike Banks i Robert Hood. Miasto po zjednoczeniu, pełne opuszczonych budynków i ludzi szukających nowego początku, przyjęło muzykę z opuszczonego przemysłowego miasta jak własną. W 1992 roku Atkins nagrał z Thomasem Fehlmannem i Moritzem von Oswaldem płytę 3MB, a w Tresorze wydał jako Infiniti „Skynet”. Detroit i Berlin połączył sojusz, który do dziś jest fundamentem klubowej Europy.

Wróciło do Tresoru

Atkins nigdy tego połączenia nie zerwał. Z von Oswaldem założył duet Borderland i nagrał dwie płyty, w 2013 i 2016 roku. W 2023 roku, po 28 latach przerwy, wskrzesił Cybotron z nowym składem i wydał EP „Maintain The Golden Ratio”, oczywiście w Tresorze. Rok później przyszła „Parallel Shift”. Pierwsze single wydawał sam, w domowej firmie, a ostatnie nagrania - w berlińskiej wytwórni, która od 35 lat traktuje Detroit jak źródło.

Od soboty napływają pożegnania. Kevin Saunderson napisał na Instagramie, że Juan był twórcą techno i wizjonerem, który „otworzył drzwi wielu z nas, także mnie”. Wspomniał też, jak Atkins pokazał mu, jak dokończyć pierwszą płytę, „Triangle of Love”. Carl Cox przyznał, że „Clear” z 1983 roku „nigdy nie opuściło” jego duszy. Pisali Fatboy Slim, Kelly Lee Owens, Luke Slater, Kenny Larkin. Roger Sanchez zauważył ponuro, że to dla house'u i techno tydzień strat.

Najcelniej ujęła to burmistrzyni Detroit Mary Sheffield, która uznała Atkinsa za jednego z „prawdziwych oryginałów” miasta:

Jako nastolatek z syntezatorem i wielkim pomysłem wyobraził sobie, jak może brzmieć muzyka przyszłości. A potem ją zbudował.

Derrick May zakończył swoje nagranie czterema krótkimi zdaniami, bez ozdobników: „Szanujcie jego dziedzictwo. Szanujcie wysiłek. Szanujcie pracę. Szanujcie dokonania”.