Gorące
Pogoda

Polar vortex zachwiał się w listopadzie. Śnieg w Polsce wcale nie jest przesądzony

Wir polarny nad Arktyką osłabł i rozciągnął się wcześniej niż kiedykolwiek w nowoczesnych pomiarach. Z tego jednak nie wynika automatycznie zima, bo po drugiej stronie liny ciągnie rekordowe El Niño.

Piotr Olszewski

· 5 min czytania

Wizualizacja północnego wiru polarnego, który przesuwa się na południe nad zachodnim Wisconsin
Fot. NASA Goddard Space Flight Center from Greenbelt, MD, USA / Wikimedia Commons, Public domain

Pod koniec października komputerowe modele pogody pokazały nad biegunem północnym kształt, jakiego klimatolodzy o tej porze roku nie oglądali. Wir polarny, zwykle zwarty i okrągły jak tarcza, miał się na początku listopada rozciągnąć „jak gumka ciągnięta za oba końce”, jak obrazowo ujął to Jonathan Erdman, starszy meteorolog weather.com. Judah Cohen z MIT, który od lat zajmuje się prognozami sezonowymi, ocenił, że tak wczesne osłabienie wiru może nie mieć precedensu. W połowie listopada było już jasne, że modele się nie myliły: wir osłabł i przesunął się, a klimatolodzy mówią o wydarzeniu bez precedensu w nowoczesnych obserwacjach.

Tu jednak pewność się kończy. Taki ruch atmosfery bywał w przeszłości wstępem do srogich mrozów w Europie i Ameryce Północnej, tyle że tegoroczna zima ma przeciwnika, który ciągnie w drugą stronę. Wir może otworzyć Arktyce furtkę na południe, ale nie zmusi zimna, żeby przez nią przeszło.

Płot z wiatru

„Polar vortex” brzmi jak burza nadciągająca nad miasto, choć burzą nie jest. To ogromny, wirujący obszar niskiego ciśnienia, który w chłodnych miesiącach tworzy się wysoko nad biegunem. Do jego powstania wystarczy ostra różnica temperatur między pogrążoną w ciemności Arktyką a cieplejszymi szerokościami geograficznymi, a utrzymują go zachodnie wiatry w stratosferze, czyli warstwie leżącej mniej więcej 10-30 mil nad ziemią. Pogoda, którą znamy z okna, rozgrywa się niżej, w troposferze.

Ściśle biorąc, wiry są dwa: słabszy, bliżej powierzchni, i silniejszy, stratosferyczny. Bohaterem prognoz jest ten drugi. Dopóki jest silny, okrągły i wyśrodkowany nad biegunem, działa jak płot, za którym siedzi najzimniejsze arktyczne powietrze. Kiedy jednak wiatry zwalniają, stają albo wręcz zmieniają kierunek, płot zaczyna się chwiać. Wir faluje, rozciąga się, a czasem rozpada na kilka części.

Naukowcy znali to zjawisko jeszcze sprzed amerykańskiej wojny secesyjnej, ale do popkultury trafiło dopiero w styczniu 2014 roku. Stany Zjednoczone skuł wtedy mróz, a telewizje powtarzały „polar vortex” jak nazwę nowego żywiołu. Stąd dzisiejsze nieporozumienie: wir nie „uderza” w żaden kraj. Zmienia się wielkoskalowa cyrkulacja atmosfery, która czasem sprzyja falom zimna, sztormom albo uporczywym wyżom, a czasem nie.

Ocieplenie, które przynosi zimno

Najgwałtowniejsze zaburzenie wiru nosi przewrotną nazwę: nagłe ocieplenie stratosferyczne. „Nagłe” jest tu dosłowne, bo temperatura wysoko nad biegunem potrafi w ciągu kilku dni skoczyć o kilkadziesiąt stopni. Ciepło rozbija wiatry, które spinały wir, i to właśnie ten mechanizm stoi za tegorocznym rozciągnięciem.

Dalej zaczyna się powolny łańcuch zdarzeń. Zaburzenie z góry może z czasem „przeciekać” w dół, aż dotrze do prądu strumieniowego, rzeki powietrza, która prowadzi codzienną pogodę. Zwykle płynie ona prosto z zachodu na wschód, ale szarpnięta z góry zaczyna się wić w głębokie pętle. Przez takie zakola mroźne powietrze zjeżdża na południe, do Ameryki Północnej, Europy albo Azji, a ciepłe wędruje w stronę bieguna. Mogą się też ustawić tzw. blokady, układy, które potrafią na dni, a nawet tygodnie zaparkować zimno nad jednym regionem.

Ten łańcuch nie działa zawsze i nie działa od razu. Skutki przychodzą z opóźnieniem liczonym w tygodniach, w tym roku okno przypada na przełom listopada i grudnia. A ponieważ zimne powietrze potrafi wtargnąć do Europy także bez żadnych zaburzeń wiru, samo rozchwianie niczego nie przesądza ani w jedną, ani w drugą stronę.

Gra z El Niño

Drugi gracz siedzi nad Pacyfikiem. Rośnie tam El Niño, okresowe ocieplenie wód oceanu, które przestawia pogodę na pół planety. Tegoroczne zapowiada się na rekordowo silne i już w sezonie huraganów mocno odcisnęło się na pogodzie.

„Wszelkie skutki blokad będą miały trudność z równoważeniem silnych ociepleniowych wpływów El Niño” - mówi Joshua Senechal, starszy meteorolog zespołu prognoz energetycznych The Weather Company. Jego kolega Michael Shuman ujmuje to prościej: półkula północna „po prostu nie jest w trybie pełnej zimy”, który sprzyjałby dużym uderzeniom mrozu, zwłaszcza w Ameryce Północnej. Zespół Atmospheric G2 kierowany przez Todda Crawforda idzie dalej i prognozuje dla Stanów Zjednoczonych najcieplejszy okres od listopada do stycznia w historii pomiarów.

Europa jest w innym położeniu. Senechal zwraca uwagę, że stratosferyczne ocieplenie ustawiło się tak, iż pod koniec listopada i na początku grudnia jego skutki mocniej odczuje Stary Kontynent niż Ameryka. To kwestia geometrii: rozciągnięty wir ma bieguny wychylone w konkretne strony, a ten, który może przynieść chłód, wskazuje w tym roku bardziej na Europę. Stąd w Polsce pytania o śnieg, zadawane jeszcze przed pierwszymi przymrozkami.

Pierwsza europejska instytucja, która przełożyła to na konkretną prognozę, studzi jednak emocje. Brytyjski Met Office potwierdza, że wir jest „zaburzony” i że może dojść do nagłego ocieplenia stratosferycznego, a niektóre przebiegi modeli pokazują nawet krótkie odwrócenie wiatrów wokół wiru. Spodziewaną zmianę synoptycy opisują jednak jako słabą, krótkotrwałą i „niepewną”. Wyspom Brytyjskim zapowiadają rozleglejsze przymrozki i śnieg głównie na wyżynach Szkocji oraz w północnych i wschodnich rejonach przybrzeżnych. Dorzucają też zastrzeżenie, które dotyczy całego kontynentu: nawet silne nagłe ocieplenie nie przynosi automatycznie śniegu ani mrozu.

Prognozom nie pomaga brak historii. Wcześniejsze zaburzenia wiru bywały zapowiedzią chłodu, ale niemal wszystkie zdarzały się w środku zimy, więc tak wczesnych przypadków, z którymi dałoby się porównać obecny, prawie nie ma. Modelarze stąpają po terenie, którego mapa jest w większości pusta.

Arktyka, która się topi

W tle toczy się spór o to, czy wir polarny w ogóle zmienia charakter. Badanie opublikowane w tym roku w „Nature Communications” pokazało, że stan wiru wpływa na wysokie chmury nad Arktyką, a przez nie na ogrzewanie Oceanu Arktycznego i topnienie lodu nad Morzem Barentsa i Karskim. Autorzy szacują, że epizody silnego wiru mogą odpowiadać nawet za 1,7 kelwina opóźnionego ocieplenia oceanu. Inna tegoroczna praca wskazuje sprzężenie w przeciwną stronę: mniej lodu morskiego oznacza częstsze, następujące po sobie nagłe ocieplenia stratosfery. Topniejąca Arktyka mogłaby więc sama rozchwiewać płot, który ją chłodzi.

Nie znaczy to, że ocieplenie klimatu przynosi więcej mrozów. Badania z 2025 roku wskazują, że gwałtowne fale zimna słabną przez działalność człowieka, choć lokalne ataki mrozu wciąż się zdarzają. Klimatolodzy oddzielają ten sygnał od zwykłej zmienności pogody, puszczając modele klimatu setki i tysiące razy przy minimalnie różnych warunkach startowych. Przypomina to wielokrotny rzut kostką: jeden rzut niczego nie dowodzi, ale setki pokazują, czy kostka jest obciążona.

Najbliższy sprawdzian wypada na przełom listopada i grudnia. Wtedy okaże się, czy listopadowe szarpnięcie wiru przebije się przez ciepło rekordowego El Niño. Nie musi to być ostatnia próba, bo modele analizowane przez Todda Crawforda dają wyższe niż zwykle szanse na kolejne „ściśnięcie” wiru w styczniu lub lutym. Taki epizod mógłby odbić się na pogodzie w Europie w lutym albo w marcu, a więc wtedy, gdy na śnieg mało kto już będzie czekał.

Wpis z pasa „W ruchu”, 19 listopada 2026. Na zdjęciu: Wizualizacja północnego wiru polarnego, który przesuwa się na południe nad zachodnim Wisconsin.

Źródła (5)
Następny tekstLekarz z Ziemi odpowie za późno. NASA i Google uczą robota pomagać astronaucie przy USGNa Marsie odpowiedź z centrum kontroli może przyjść po 44 minutach. NASA i Google Public Sector pokazały więc prototyp robota, który ma przynieść torbę medyczną i przygotować ultrasonograf. Diagnozę i leczenie wciąż zostawia człowiekowi.

Z Promptowego - blog o AI tego samego autora