Ebola w Kongu bez hamulca. Ponad 11 tysięcy zakażeń, a szczepionki wciąż nie ma

W środę, 11 listopada, Ministerstwo Zdrowia Demokratycznej Republiki Konga podało nowy bilans epidemii eboli: ponad 11 tysięcy zakażeń i 5387 zgonów. Mniej więcej co drugi potwierdzony chory nie przeżył. Wirus dotarł do ośmiu z 26 prowincji, a epidemiolodzy amerykańskiej agencji CDC oceniają, że transmisja wciąż jest „ciągła i wysoka”. To najbardziej śmiercionośna epidemia eboli w dziejach kraju, który zna tę chorobę jak mało który na świecie.

Kongo przeżyło szesnaście jej wybuchów i nauczyło się je gasić. W ostatnich latach robiło to coraz sprawniej, bo miało w ręku szczepionki i leki. Tym razem ta broń okazała się bezużyteczna. Wirus, który krąży po wschodzie kraju, należy do odmiany, na którą medycyna nie przygotowała żadnej tarczy. Trafił przy tym w region, gdzie zawodzi nawet to, co zostaje, kiedy tarczy brak: izolacja chorych, zaufanie ludzi i drogi, którymi da się do nich dojechać.

Pięć tygodni przewagi

5 maja do Światowej Organizacji Zdrowia trafił raport o „nieznanej chorobie o wysokiej śmiertelności” we wschodniej części kraju. Dziesięć dni później potwierdzono, że to ebola, czyli siedemnasty jej wybuch w Kongu. Wirus miał już wtedy przewagę, bo od tygodni krążył niezauważony w gęsto zaludnionych okolicach, które od lat nękają walki zbrojne.

19 maja zmarłych było 131, w tym 26 z ostatniej doby. Kongijskie służby liczyły 543 przypadki podejrzane i zaledwie 33 potwierdzone. Ta przepaść ma prostą przyczynę: potwierdzenie wymaga laboratorium, a laboratorium nie wszędzie jest w zasięgu. Dwa przypadki wykryto w sąsiedniej Ugandzie. Dyrektor generalny WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus ogłosił stan zagrożenia, zanim zebrał się komitet ds. sytuacji nadzwyczajnych. Taka kolejność nie miała precedensu, więc trudno o wyraźniejszy znak, jak poważnie Genewa potraktowała sygnały ze wschodu Konga.

Sąsiedzi zareagowali po swojemu. Uganda ograniczyła ruch na przejściu Ishasha-Kyeshero, choć formalnie granicy nie zamknęła. Na południu pogranicznicy zatrzymywali ludzi, którzy próbowali przedostać się z Gomy i Bukavu do Rwandy. WHO apelowała, by szlabanów nie opuszczać, bo każdy z nich rodzi nieformalne przejścia przez las i rzekę, a tam nikt nikomu nie zmierzy temperatury.

Pod koniec sierpnia zakażonych było oficjalnie ponad 5 tysięcy, a organizacja pomocowa Welthungerhilfe alarmowała, że epidemia wymknęła się spod kontroli. Wirus wędrował wzdłuż głównych dróg razem z ludźmi uciekającymi przed konfliktem. Potem było 8300 zakażeń i 4018 zgonów. Dziś zakażeń jest ponad 11 tysięcy.

Odmiana bez tarczy

Słowo „ebola” obejmuje kilka spokrewnionych wirusów. Najlepiej poznany jest szczep Zaire i to przeciw niemu powstały szczepionki oraz leki, dzięki którym kolejne wybuchy w Kongu udawało się ostatnio dusić szybciej niż dawniej. Obecną epidemię wywołał jednak rzadki szczep Bundibugyo, w skrócie BVD. Przeciw niemu nie zatwierdzono ani szczepionki, ani leku.

Czytaj teżPogoda w Warszawie: śnieg tuż za rogatkami. Zima po raz pierwszy schodzi z górPierwszy śnieg we wtorek nie poleży długo. Groźniejsze będą mgła i lód na drogach

Służby zdrowia walczą więc tak, jak walczono z zarazami przed epoką nowoczesnej medycyny. Program WHO wygląda skromnie: szybko wykrywać zakażonych, izolować ich i leczyć objawowo, śledzić osoby, z którymi mieli kontakt, organizować bezpieczne pochówki i tłumaczyć mieszkańcom, jak się chronić. Każdy z tych kroków wymaga jednak ludzi, sprzętu, przejezdnych dróg i zaufania. We wschodnim Kongu brakuje wszystkiego naraz.

Wirus przenosi się przez bezpośredni kontakt z krwią, wydzielinami i innymi płynami ustrojowymi chorego. Jego naturalnym rezerwuarem są najpewniej owocożerne nietoperze. Pierwszy człowiek zaraża się zwykle przy kontakcie z krwią chorego zwierzęcia, nietoperza albo małpy, a dalej choroba idzie już od człowieka do człowieka. Najgroźniejsze są dwa miejsca. Pierwsze to szpitale, w których personelowi brakuje środków ochrony. Drugie to pogrzeby, bo ciało ofiary eboli wciąż zaraża, a tradycja każe bliskim go dotykać. Jedno pożegnanie zgodne ze zwyczajem może więc zarazić kolejną rodzinę.

Do tego dochodzi kłopot z rozpoznaniem. Inkubacja trwa od dwóch do 21 dni, a choroba zaczyna się od gorączki, zmęczenia oraz bólu mięśni, głowy i gardła, czyli tak samo jak wiele innych chorób gorączkowych w regionie. Bez badania laboratoryjnego lekarz często nie odróżni Bundibugyo od czegoś dużo mniej groźnego. Chory, którego przez kilka dni leczy się z przeziębienia albo malarii, zdąży w tym czasie zarazić domowników.

Szpitale w ogniu

Ognisko epidemii leży w prowincji Ituri, a wirus dotarł też do Północnego Kiwu, czyli do jednych z najbardziej niespokojnych miejsc w Afryce. Agencja AFP zwraca uwagę, że walkę z chorobą utrudnia tam nie tylko wojna, ale też głęboka nieufność mieszkańców wobec władz. Ludzie, którzy nie wierzą ekipom w kombinezonach, ukrywają chorych i chowają zmarłych po swojemu, a więc właśnie tak, jak wirus potrzebuje.

Ta nieufność bywa gwałtowna. W Ituri dochodziło do starć z lokalną policją, a jedno z centrów medycznych, w którym leżeli pacjenci, spłonęło. W Północnym Kiwu podczas ataku na placówkę zdrowia zginął jej pracownik. Zakażenia pojawiły się też na terenach kontrolowanych przez wspieranych przez Rwandę rebeliantów z AFC/M23. Grupa podała, że zachorowało tam sześć osób, a cztery przypadki wykryto dopiero podczas sekcji zwłok, czyli wtedy, gdy nikomu nie dało się już pomóc i nikogo nie dało się odizolować.

Region zna ten scenariusz. W latach 2018-2020 przeszła tędy druga najtragiczniejsza epidemia eboli w historii, w której zmarło niemal 2,3 tysiąca osób. Obecna ma już ponad dwa razy więcej ofiar. Reuters ocenia ją jako najgorszą od tej, która w latach 2014-2016 spustoszyła Gwineę, Liberię i Sierra Leone i zabiła 11 tysięcy ludzi.

Bywały chwile nadziei. Kongijski rząd i ONZ mówiły o oznakach słabnięcia transmisji w niektórych częściach Ituri. Środowy bilans i ocena CDC pokazują jednak, że lokalne sukcesy nie odwróciły biegu epidemii w skali kraju.

Wyścig o szczepionkę

Pod koniec października WHO rozpoczęła testy dwóch szczepionek przeciw wirusowi Bundibugyo. To pierwsza realna szansa, by ratownicy dostali narzędzie, jakie przy szczepie Zaire mają od lat. Wstępne wyniki mają być znane na początku przyszłego roku. Do tego czasu przeciw wirusowi zostają tylko izolatki, rękawice i bezpieczne pochówki, organizowane w prowincjach, w których płoną szpitale.

Wpis z pasa „W ruchu”, 12 listopada 2026. Na zdjęciu: Cząstka wirusa ebola pod mikroskopem elektronowym, z charakterystyczną nitkowatą budową filowirusów.