Nobel słuchał wiatru na Islandii. Anne Carson i antyk, który brzmi jak dziś

Kiedy w czwartek 8 października Akademia Szwedzka dodzwoniła się do laureatki, ta była na Islandii. Stała sekretarz Akademii Ingrid Carlberg opowiadała potem, że Anne Carson jest „w tej chwili na Islandii, gdzie słucha wiatru", i że była zaskoczona, ale bardzo szczęśliwa. Islandzkiej telewizji RUV poetka powiedziała mniej dyplomatycznie: że to szaleństwo i że chyba wszyscy tam zwariowali. Dziennikowi „The Globe and Mail" odpisała jednym słowem: „YIKES!!".

Ta reakcja mówi o niej sporo. Carson ma 76 lat, ponad dwadzieścia książek, Princess of Asturias Award z 2020 roku, Griffina i nagrodę T.S. Eliota. Od lat figurowała na listach bukmacherów - w tym roku jako współfaworytka z kursem 10/1, razem z chińską pisarką Can Xue. A mimo to na wiadomość o Noblu odpowiada jak ktoś, komu właśnie przyszedł podejrzany mail.

Za co dokładnie

Akademia nagrodziła ją „za śmiałą i nowatorską twórczość, która w pełnej swobody dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy dla współczesnej literatury". Przewodniczący Komitetu Noblowskiego Anders Olsson dopowiedział, że niemal cała jej twórczość toczy się na przecięciu obsesji filologa na punkcie słów i pragnienia poety, by znaleźć nowe znaczenia. Inny członek komitetu, Steve Sem-Sandberg, ujął to krócej.

Nikt nie pisze tak jak ona. Nikt by się nie odważył.

To nie jest pusty komplement. Carson urodziła się 21 czerwca 1950 roku w Toronto, tam skończyła filologię klasyczną aż po doktorat (1981), a potem przez dekady uczyła greki - w Princeton, na McGill, w Michigan, na NYU. Tłumaczy Safonę i Eurypidesa. Tylko że jej przekłady i eseje nie wyglądają jak to, co zwykle produkuje akademia. Z mitu o Gerionie zrobiła powieść wierszem o chłopaku z aparatem fotograficznym. Z rozpadu małżeństwa - 29 tang. Z „Trojanek" Eurypidesa (2021) - opowieść graficzną, w której starożytny tekst mówi współczesnym językiem.

Kilka liczb, które ustawiają tę nagrodę w historii:

Jest też kontekst, o którym warto wiedzieć. W sierpniu 2024 roku Carson ujawniła, że choruje na Parkinsona. Mieszka w Reykjavíku i ma obywatelstwo islandzkie. Zapytana przez Akademię, co zrobi z pieniędzmi, powiedziała, że ma przyjaciela, który potrzebuje domu, i że zawsze dużo dają Lekarzom bez Granic. A w chwili telefonu ze Sztokholmu - jak sama relacjonowała - jadła krakersy i piła herbatę.

Polska była szybsza niż Sztokholm

Tu ciekawostka, która powinna cieszyć polskich czytelników. Carson nie jest u nas nazwiskiem z przypisu. Dwa lata przed Noblem dostała Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej - razem z tłumaczem Maciejem Topolskim, za „Autobiografię czerwonego" (oboje po 50 tys. zł). Rok później, 11 czerwca 2025 roku, w warszawskim Pałacu Rzeczypospolitej odebrała osobiście Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta, wartą 50 tys. dolarów. Natalia Szostak z tvn24.pl zauważa, że Nobel nie był zaskoczeniem: eksperci od dawna mówili, że ta nagroda jej się należy.

Serwis Naukowy Uniwersytetu Warszawskiego zatytułował tekst o werdykcie „Polacy mogą czytać kilogramami" i cytuje prof. Żanetę Nalewajk-Turecką z Wydziału Polonistyki, która cieszy się, że Carson ma u nas aż troje tłumaczy. Portal i.pl dał głos prof. Karolowi Samselowi pod tytułem „Polakom ta nagroda powinna się podobać".

Co czytać na początek

Po polsku są cztery książki. Oto one, od najbardziej przystępnej:

• „Piękno męża. Esej poetycki w 29 tangach" (oryg. 2001), przeł. Olga Kubińska, Słowa na Wybiegu (seria Części Proste), 2022. Historia miłości i rozstania, każde z 29 „tang" otwiera cytat z Johna Keatsa. To od niej radzi zacząć prof. Nalewajk-Turecka - książki nie trzeba czytać po kolei.
• „Autobiografia czerwonego. Powieść wierszem" (oryg. 1998), przeł. Maciej Topolski, Ossolineum, 2022 (wydawca na swojej stronie podaje 2021). Punktem wyjścia są fragmenty Stezychora, greckiego poety z VI wieku p.n.e., o skrzydlatym czerwonym potworze Gerionie, którego zabija Herakles. U Carson Gerion jest wrażliwym chłopakiem, który fotografuje świat i zakochuje się w Heraklesie. W USA książka sprzedała się w prawie 100 tys. egzemplarzy - jak na poezję to wynik bestsellerowy.
• „Słodko-gorzki eros. Esej" (oryg. 1986), przeł. Renata Lis. Debiut, przerobiony doktorat o Safonie i o tym, dlaczego pożądanie potrzebuje dystansu. Źródła różnią się co do polskiego wydania: „Tygodnik Powszechny" podaje Sic! 2020, Serwis Naukowy UW - Ossolineum 2025, a dziś książka jest w katalogu Ossolineum.
• „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera" (oryg. 2005), przeł. Maciej Topolski, Ossolineum, grudzień 2024. Wiersze, eseje, teksty wokół Simone Weil i libretto opery - najtrudniejsza z czterech, ale najlepiej pokazuje, jak Carson rozbiera gatunki na części.

Jeśli ktoś czyta po angielsku, do listy warto dopisać „If Not, Winter" (2002), jej przekład Safony, „Red Doc>„ (2013), czyli dalszy ciąg historii Geriona, oraz „Wrong Norma” (2024), nagrodzoną przez National Book Critics Circle. Sama Carson ma na to wszystko prostą radę, przytoczoną przez Serwis Naukowy UW: znaleźć środek i zacząć od niego.

Co mówią krytycy

Werdykt przyjęto w większości ciepło, choć nie bez zgrzytów.

• Wydawcy mówią to, czego można się spodziewać, ale z ciekawymi akcentami. Kristin Cochrane, szefowa Penguin Random House Canada, pisze, że Carson „nieustannie olśniewa" pomysłowością. „Publishers Weekly" przypomniał swój profil z 2010 roku, w którym nazwał ją jedną z najbardziej szanowanych poetek i badaczek w angielszczyźnie, która osiągnęła rzecz niezwykłą - stała się poetką popularną.
• Polscy badacze podkreślają, że Carson sięga po antyczne historie, żeby opowiedzieć je w nowym, współczesnym anturażu. Poetka i tłumaczka Krystyna Dąbrowska, cytowana przez „Wszystko co najważniejsze", mówi, że Carson „potrafi odświeżyć całą sferę kultury antycznej".
• Czytelnicy są podzieleni. Pod informacją o Noblu w serwisie lubimyczytac.pl część komentujących podchodzi do noblowskich wyborów sceptycznie, inni cieszą się, że nagroda trafiła do kogoś, kogo dopiero mogą odkryć, a jeszcze inni przypominają, że Ossolineum wydaje Carson od lat.
• Kontekst też jest wymowny. Poprzednie trzy nagrody dostali László Krasznahorkai (2025), Han Kang (2024) i Jon Fosse (2023) - Carson dołącza do tej listy jako poetka i eseistka, a nie powieściopisarka. Tvn24.pl wylicza przy tym, że jest 30. laureatem piszącym po angielsku.

Co dalej

Wręczenie nagrody zaplanowano na 10 grudnia w Sztokholmie. Wydawnictwo New Directions, które publikuje Carson od 30 lat, zapowiada na luty 2027 roku jej nowy esej o przewrotnym tytule „Beware the Man Whose Handwriting Sways Like a Reed in the Wind". Polskich zapowiedzi związanych z Noblem nie znalazłem - wydawcy na razie przypominają to, co już jest w katalogach.

Najlepsze w tej nagrodzie jest jednak co innego. Pisarka, która przez całe życie robiła z greckich strzępów - zdań bez początku i końca - pełnowymiarowe książki, dostała Nobla w chwili, gdy słuchała wiatru. Trudno o lepszą puentę dla kogoś, kto zawsze pisał o tym, co niedopowiedziane.

Tekst ukazał się w numerze 1 tygodnika Dygot (13 października 2026).