Jesień powrotów. Polski rap patrzy w lusterko wsteczne i wcale na tym nie traci

Na początku października na warszawskim Torwarze obowiązywała zasada, jakiej polski rap na taką skalę jeszcze nie testował. Na dwóch wyprzedanych koncertach Otsochodzi, 1 i 2 października, aparaty w telefonach uczestników zaklejano przy wejściu, a w strefie pod sceną, nazwanej RIOTT ZONE, obowiązywał całkowity zakaz ich używania. Organizator pisał po angielsku wprost, że chodzi o przywrócenie prawdziwej energii.

Tydzień wcześniej płyta „RIOTT”, nagrana przez Otsochodzi z producentem lohleqiem, objęła prowadzenie we wszystkich trzech zestawieniach OLiS: ogólnym, sprzedaży fizycznej i streamingu (notowanie z 1 października, obejmujące 18-24 września). A w kolejnym notowaniu, z 8 października, numerem jeden ogólnego zestawienia został album... z 2020 roku. „Kraków, Marzec 2020” Kukona, pandemiczna płyta nagrana z Ka-Mealem, wydana pierwotnie 25 września 2020.

Te dwa obrazki dobrze otwierają tę jesień. Najgłośniejsze rzeczy w polskim rapie dzieją się teraz pod hasłem „wróćmy do czegoś”: do koncertu bez ekranów, do starego flow, do składu sprzed dwóch dekad, do tytułu z debiutu.

Otso zamyka trylogię

„RIOTT” ukazało się 18 września nakładem Universal Music Polska (tę datę podają eBilet i organizator trasy; serwis polskiepremiery.pl wpisuje 17 września). To ostatnia część trylogii zakorzenionej w warszawskiej Białołęce, po „TTHE GRIND” z 2024 roku. Lista gości jest długa i rozstrzelona pokoleniowo:

• Taco Hemingway („HALO?”),
• Włodi („cła”),
• Oki („WIĘCEJ NIEBA”),
• AG („SŁOWA BOLĄ”),
• Seweryn („CHCĘ CIĘ CAŁOWAĆ I SŁUCHAĆ KING KRULE”),
• 3BB („rozkołysz się”),
• Cichoń („juttro zaczyna się tu sezon”),
• Duży C z Kubanem („Janka Rap”).

Krytyka przyjęła płytę bardzo dobrze. Wiktor Fejkiel w Interii dał 9/10 i nazwał ją najlepszym longplayem na polskiej scenie w tym roku, chwaląc zwłaszcza zmiany tempa i tonacji w numerze z King Krule w tytule. GQ pisze o „spójnym i kompletnym” dziele, a lohleqa stawia w czołówce polskich producentów - za mieszanie maksymalizmu w duchu Kanyego Westa z samplami. Charakterystyczne, że jednym z najczęściej wymienianych momentów jest sampel Krystyny Prońko z lat 70. Chłodniej wypadł Sztukmix: największą siłą jest produkcja, ale tekstowo płyta jest „dość monotematyczna” - stres, pieniądze, blok, przeszłość.

Po Torwarze trasa ruszyła do Krakowa, Poznania, Gdańska i Wrocławia.

Fisz mówi jak dawniej

Najciekawszą płytą października jest jednak album duetu, który był na scenie na długo przed Otso. „Człowiek nie do końca” braci Waglewskich ukazał się 12 października - 14 utworów, z czego wiele przekracza pięć minut. Rafał Samborski z Interii wystawił 10/10 i podkreśla, że to nie Fisz Emade Tworzywo, tylko Fisz Emade jak za starych czasów: Fisz przede wszystkim rapuje i wraca do swojego offbeatowego flow, które odróżniało go od rówieśników debiutujących na przełomie wieków. Recenzent opisuje go jako gawędziarza z niemal niekontrolowanym potokiem słów.

Emade, według tej samej recenzji, rozpina produkcję od jazzowych harmonii w utworze tytułowym przez rytmikę UK garage w „127 BPM” po minimalistyczny swing w „Londynie”. Tematycznie płyta krąży wokół samotności człowieka we współczesnym świecie: technologii, algorytmów, sztucznej inteligencji, hejtu w sieci, a w „Duchach” także śmierci matki.

Fisz po raz pierwszy w karierze zaprosił tylu gości. ESKA2 policzyła, że na płycie spotykają się trzy pokolenia polskiego rapu:

• Taco Hemingway w „Impulsach” - Samborski nazywa to wejście najlepszym w całej karierze Taco,
• Sokół w „Tyle śladów”, numerze nawiązującym do „Polepionych dźwięków”,
• Szczyl w „Piruetach”,
• Jakub Jan Bryndal, Mateusz Krautwurst, Marek Pospieszalski i DJ Eprom.

Nawet wydanie fizyczne gra pamięcią: jak przy „F3” z 2002 roku przygotowano dwie wersje okładki, połowa nakładu z maską Fisza, połowa z maską Emade. Winyl jest limitowany do 1500 sztuk, a duet jeszcze w październiku rusza w trasę.

Mniej trapu, więcej bujania

Wsteczny bieg widać też tam, gdzie nikt by go nie szukał. Trill Pem, kojarzony z melodyjnym trapem, wydał 9 października EP-kę „BLASKiBASS” (Popkiller pisze o albumie, oficjalna strona artysty o EP) - siedem utworów, 18 minut, wydawca noSleep. Strefa MusicArt opisuje ją jako wyraźny zwrot: mniej trapu, więcej klasycznego, bujającego hip-hopu. Gościnnie pojawiają się VBS („BOSS”), Siles („Trochę więcej”) i esceh („Koncept”), a za bity odpowiadają m.in. Newlight$, ejtenkot i Poczo. To jego kolejny projekt w tym roku - siódmy album „Dark Art” wyszedł w styczniu.

Ten sam tydzień przyniósł jeszcze kilka premier:

• Azo! - „Nowy start” (8.10) - EP-ka, którą Popkiller promował singlem „Kamienie na łapie”.
• Zetowski - „Czujesz coś?” (8.10) - album, o którym poza datą premiery serwisy nie podały jeszcze szczegółów.
• Małach i Zuza Jabłońska - „Przez palce” (7.10) - cztery utwory, gościnnie KaeN w numerze tytułowym. Popkiller opisuje to jako spotkanie dwóch muzycznych światów: szczerość i refleksja Małacha, emocjonalność i lekkość Jabłońskiej. CD wyszło w limitowanym, podpisanym nakładzie, tylko online.

Kalendarz: druga połowa października

Najbliższe tygodnie wyglądają jak lista spotkań klasowych.

Kilka słów o każdej:

• Kaz Bałagane w czerwcu zapowiadał „Fish & Tits” na 2 października, prawie równo dwa lata po „A nie mówiłem”. Oficjalny sklep podaje dziś premierę 16 października; przedsprzedażowa wersja zawiera dodatkową płytę „Narkopop Wave 3 EP”. Single: „Blondynki”, „Gdybym był żulem” ze Słoniem, „Old money” ze Steez83. Trasa startuje 30 października w warszawskiej Stodole.
• bambi wydaje „B” sama, z dystrybucją Universal Music Polska, po odejściu z Baila Ella Records. Ostatni singiel „Cyrk” nagrała z Bedoesem 2115; CGM pisze o bardziej eksperymentalnym, konceptualnym kierunku.
• Kaczor wraca z płytą opisywaną jako powrót do korzeni czystego hip-hopu. Najważniejszy punkt to „PDG 2” - poznański skład spotyka się ponad 20 lat po oryginale, ze skreczami DJ-a Kostka i bitem Cehy. Główni producenci albumu to Ceha i Pawko Beats; gościnnie także RR Brygada, Vin Vinci i Maciek Balcar. Uwaga: Odsłuch.com.pl wpisuje premierę na 30 października, większość źródeł trzyma się 23.
• Kobik wraca do tytułu swojego oficjalnego debiutu sprzed dekady, wydanego z Bor Records. Single: „Traktor”, „Nic nie poradzisz” z Paluchem, „Przelew” i „Nie mów mi, że nie” z EMAS-em. Koncert premierowy 30 października w krakowskiej Poczcie Głównej.
• Szczyl zapowiedział płytę singlem „dla ciebie” w sierpniu; Sony Music nazywa ją najbardziej osobistym projektem w jego karierze, opowieścią o tym, co było, co jest i co dopiero nadejdzie.

A dalej w kalendarzu polskiepremiery.pl stoi choćby W.E.N.A. z „MONOCHROMAMI 2” (20 listopada). Kolejna dwójka w tytule.

Gdzie jest polskie R&B

Tu jesień jest cichsza i trzeba szukać. Najbardziej zaskakującym przypadkiem jest Chadzynski, który na swojej stronie opisuje swoją muzykę jako autorski soul i R&B po polsku. Od połowy sierpnia wydał cztery albumy: „Powiedz to ciszej” (14.08), „Pod powiekami” (31.08), „Intymnie” (18.09) i „Night Edition” (9.10) - ten ostatni, 18 utworów, to według strony jego piętnasty album, zbiór nocnych aranżacji największych przebojów i nowych piosenek. To biegun przeciwny do Fisza i jego długich, gęstych utworów.

R&B przenika też do płyt rapowych: wspomniana EP-ka Małacha z Zuzą Jabłońską stoi na granicy rapu i śpiewanej piosenki, a do jazzu z hip-hopem prowadzi krakowska Omasta, której druga płyta „Hits Different” ma się ukazać 16 października w Astigmatic Records. Wydawca opisuje ją jako połączenie bitów w duchu Detroit i Los Angeles z instrumentalnym hip-hopem i fusion z lat 70.

Za oceanem: imprezowo i daleko od domu

• Quavo - „QRÖMELIFE” (2.10). 14 utworów, goście m.in. Future, T.I., Tyler, the Creator i A$AP Rocky. Ratings Game Music daje 4/5 i chwali płytę za to, że jest „seriously unserious” - imprezowa, bez ambicji bycia głęboką.
• Tobe Nwigwe - „The Bridge” (9.10). 12 utworów, 33 minuty. Raper z Houston łączy dzieciństwo w Alief z igbo-nigeryjskimi korzeniami rodziców i opiera płytę na highlife. Wśród gości Busta Rhymes, Labrinth, Paul Wall, Scarface i Jay Electronica.
• BONES - „PublicBroadcast”. Apple Music podaje 5 października i dziewięć utworów (Popkiller wpisał 6.10). To już trzecie wydawnictwo długogrające BONES-a w tym roku, po „AsTheBluntBurnsSlow” i „ETC.”.
• Victoria Monét - „Frequency of Love” (2.10, RCA). 22 utwory, goście: SZA, Bruno Mars, Bryson Tiller, Lucky Daye, Leon Thomas, Chlöe.
• Joyce Wrice - „MACHIKO” (9.10). Druga płyta, pięć lat po debiucie; gościnnie m.in. JID i Ty Dolla $ign.

Lusterko, nie skansen

Łatwo byłoby z tej jesieni ulepić tezę o zmęczonej scenie, która nie ma pomysłu na przyszłość, więc odgrzewa przeszłość. Tyle że to się nie zgadza z tym, co słychać. Fisz wraca do starego flow, ale mówi o algorytmach i sztucznej inteligencji. Otso sampluje Prońko, ale lohleq robi z tego produkcję, którą GQ stawia w krajowej czołówce. Trill Pem odchodzi od trapu w stronę klasyki. Nawet zaklejone aparaty na Torwarze to gest wsteczny tylko z pozoru - w 2026 roku koncert bez ekranów jest bardziej awangardowy niż kolejny filtr na TikToku.

Najmocniejsze polskie premiery tej jesieni mają w sobie wsteczny bieg, a mimo to żadna nie brzmi jak muzeum. Sprawdzian przyjdzie 23 października, kiedy jednego dnia wyjdą „Przebudzenie” i „Małopolscy 2”, a kilka dni później Szczyl - raper, który gości u Fisza, a sam wraca po latach. Jeśli te płyty obronią się tak jak „RIOTT” i „Człowiek nie do końca”, o jesieni 2026 będzie się mówić jako o momencie, w którym polski rap przestał się wstydzić własnej historii.

Tekst ukazał się w numerze 1 tygodnika Dygot (13 października 2026).